На 11 септември минатата година, актерката Анила Биша гледаше телевизија со своето семејство. Премиерот Еди Рама го претставуваше својот нов кабинет, а во него министерка која не е направена од крв и месо, туку од аватар.
„Дијела“, наречена „првата виртуелна министерка во светот“, ја шокираше Биша повеќе од другите Албанци - бидејќи го имаше нејзиното лице и нејзиниот глас.
„На почетокот се смеев со моето семејство“, вели Биша за ДВ. „Сè уште не ги разбирав последиците“.
Спектакуларното претставување на „министерката“ Дијела откри низа дилеми со употребата на аватари, а сега таа ќе мора да се соочи и со последиците на суд.
Се согласила за нешто друго
Пред позицијата во кабинетот, Дијела беше нешто поедноставно - едноставна мала програма, таканаречен „дигитален асистент“ што може да се најде на многу веб-страници. Дијела им помагаше на граѓаните во системот е-Албанија.
The face of the world's first AI minister actually belongs to a real person — actress Anila Bisha. Now, she's suing the Albanian government to get it back. pic.twitter.com/9rIBP8gHMl
— DW News (@dwnews) February 14, 2026
Анила Биша, актерка со речиси четири децении искуство на екранот, потпишала договор во декември 2024 година што дозволува нејзината слика и глас да се користат една година на порталот е-Албанија.
Биша сега вели дека немала поим дека Дијела ќе стане „министер“ и дека не се согласила со тоа.
Употребата на сликата и гласот била ограничена на порталот е-Албанија, вели адвокатот на актерката, Аранит Роши. „Ова значи дека не им било дозволено да се користат за кој било друг производ“.
Албанската влада смета дека тужбата е неоснована. И велат - нека судот одлучи кој е во право.
Дијела засега останува
„Сржта на овој случај е повреда на лични податоци“, вели Елтон Пепо, вонреден професор на Правниот факултет во Тирана.
Албанското право, вели таа, е во согласност со стандардите на ЕУ во оваа област. Нечиј лик и глас се сметаат за лични податоци. „Секоја употреба надвор од договореното времетраење или цел претставува повреда на правата“, додава Пепо.
Во понеделник (23 февруари), Управниот суд во Тирана го отфрли барањето на актерката да се забрани употребата на нејзиниот лик и глас додека не се донесе конечна одлука. Биша потоа рече дека, доколку е потребно, ќе оди пред судот во Стразбур.
Кражба на идентитет?
Во главната постапка, таа тужи неколку актери, вклучувајќи го премиерот Рама и приватна компанија што учествувала во продукцијата на аватарот, барајќи отштета од еден милион евра.
Со месеци, луѓето ја нарекуваат „Министерке Дијела“, вели Биша. Дигиталната фигура се преклопува со вистинската личност, вели таа, и тоа влијае на нејзиниот живот.
„Никој нема право да земе нечиј идентитет и да го користи надвор од она што е договорено“, вели Марк Марку, декан на Факултетот за историја и филологија во Тирана. „Со правата на сликата, не сте ја продале вашата личност“.
Еден од аргументите е дека улогата на „дигитален асистент“ на веб-страница е значително различна од улогата на „министер“ кој зборува во име на државата. Дијела се појавила и на разни настани низ целиот свет.
Биша вели дека понекогаш се плаши од тоа што ќе каже Дијела, според сценарио напишано од други.
Чет-бот и човечки слабости
Овој февруари, Дијела го доби печатот „Global Future Fit“, награда за иновации, на самит во Дубаи. Технички, таа е обичен чет-бот кој работи според дефинирани параметри.
ИТ-експертот Бесмир Семанај вели дека нема докази дека системот еволуирал во областа на вештачката интелигенција или дека донесува одлуки автономно. „Сè уште не знаеме дали Дијела бил обучен како независен систем“, вели тој за ДВ.
Премиерот Рама му делегираше важни задачи на виртуелниот министер, или барем така се пофали. Јавните набавки ќе бидат 100% заштитени од корупција, рече тој, а трошењето на јавните пари ќе биде целосно транспарентно.
Сепак, во пракса, Дијела е само дел од електронската администрација управувана од Националната агенција за информатичко општество.
Во декември, Специјалниот суд за корупција и организиран криминал одреди куќен притвор против некои од врвните функционери на Агенцијата додека трае истрагата за наводна корупција и злоупотреба на моќ.
И токму тука го боли Еди Рама - наводно, некои јавни набавки биле нерегуларни.
Технички ова нема никаква врска со тужбата поднесена од актерката Анила Биша, но Марк Марку ни кажува дека сето тоа е дел од истата перцепција.
Системот, додава тој, требало да го потисне она што го нарекува „homo corruptus“ - односно човечкиот фактор кој е алчен за пари. Ако, додава Марку, институциите што го водат тој систем се корумпирани, тогаш целиот концепт на „виртуелниот министер“ Дијела е поткопан.
Извор: Б92
